Nhược thị: khi não bỏ quên một bên mắt

Có những trẻ khám mắt và phát hiện một bên nhìn rất kém, trong khi bản thân mắt đó hoàn toàn bình thường về cấu trúc. Nguyên nhân không nằm ở mắt mà ở cách não học nhìn.

Thị giác là thứ phải học

Trẻ sinh ra chưa nhìn rõ. Trong những năm đầu, não học cách xử lý tín hiệu từ hai mắt, và các đường dẫn thần kinh được hình thành dựa trên những gì nó nhận được. Đây là giai đoạn có tính quyết định.

Nếu một mắt gửi lên hình ảnh mờ hoặc lệch trong suốt giai đoạn đó, não sẽ ưu tiên mắt còn lại và dần bỏ qua mắt kia. Mắt bị bỏ qua không phát triển được khả năng nhìn, dù nó khoẻ mạnh.

Những nguyên nhân thường gặp

• Lác. Hai mắt nhìn hai hướng, não bỏ qua mắt lệch để tránh nhìn đôi.
• Chênh lệch độ giữa hai mắt. Một mắt rõ, một mắt mờ, não chọn mắt rõ.
• Độ cao ở cả hai mắt mà không được chỉnh kính.
• Che khuất tầm nhìn. Sụp mi che đồng tử, đục thuỷ tinh thể bẩm sinh, sẹo giác mạc.

Nguyên nhân chênh lệch độ là khó phát hiện nhất, vì con vẫn nhìn tốt bằng mắt kia và không có biểu hiện nào bên ngoài.

Vì sao rất khó tự phát hiện

Trẻ dùng mắt tốt và sinh hoạt hoàn toàn bình thường. Không lệch mắt, không nheo, không kêu ca. Chỉ khi che mắt tốt lại thì mới lộ ra rằng mắt kia gần như không thấy gì.

Đây chính là lý do việc khám mắt định kỳ cho trẻ quan trọng tới vậy, chứ không phải chờ tới khi thấy dấu hiệu.

Cách quan sát tại nhà

Che từng mắt một và cho con nhìn thứ gì đó ở xa hoặc cho con làm việc gì cần nhìn. Nếu con phản ứng khác nhau rõ rệt giữa hai bên, ví dụ khó chịu hoặc gạt tay ra khi bị che một bên cụ thể, hãy đưa con đi khám.

Đây chỉ là quan sát sơ bộ và không thay thế được việc khám.

Thời điểm quyết định

Khả năng thay đổi của hệ thị giác cao nhất trong những năm đầu và giảm dần theo tuổi. Điều trị trong giai đoạn đó cho kết quả tốt nhất. Sau một độ tuổi nhất định, việc phục hồi trở nên khó hơn nhiều.

Vì vậy với nhược thị, phát hiện sớm không phải là lời khuyên chung chung mà là yếu tố quyết định kết quả.

Hướng điều trị

• Xử lý nguyên nhân trước. Chỉnh kính đúng độ, điều trị lác, xử lý tình trạng che khuất nếu có.
• Làm cho não dùng mắt yếu. Thường bằng cách bịt mắt tốt theo chỉ định, hoặc các phương pháp khác do bác sĩ chọn.
• Theo dõi định kỳ. Đánh giá tiến bộ và điều chỉnh kế hoạch.

Về việc bịt mắt

Thời lượng và thời gian điều trị do bác sĩ quyết định dựa trên tuổi và mức độ. Điều quan trọng là làm đúng và đều. Bịt nhiều hơn chỉ định không giúp nhanh hơn và có thể gây vấn đề cho mắt tốt, nên đừng tự tăng.

Cũng đừng tự dừng khi thấy con tiến bộ. Việc dừng sớm có thể khiến mắt yếu trở lại.

Giúp con vượt qua giai đoạn này

• Bịt mắt trong lúc con làm việc con thích, không phải lúc con đang chơi trò cần nhìn xa.
• Dùng miếng dán có hình con thích, cho con tự chọn.
• Làm bảng theo dõi với sticker, khen ngợi sự đều đặn.
• Giải thích với con bằng ngôn ngữ đơn giản, không dùng giọng phạt.
• Báo giáo viên để con được hỗ trợ và không bị trêu.
• Chấp nhận rằng có ngày con phản đối, và giữ bình tĩnh.

Đeo kính là phần không thể bỏ

Nếu con được chỉ định kính, việc đeo đủ và đúng là nền tảng của điều trị. Nhiều gia đình tập trung vào việc bịt mắt mà lơi việc đeo kính, trong khi hai thứ phải đi cùng nhau.

Tái khám đúng lịch

Bác sĩ cần đánh giá tiến bộ và điều chỉnh kế hoạch. Đây là quá trình kéo dài nhiều tháng tới nhiều năm, và việc bỏ tái khám là nguyên nhân phổ biến khiến kết quả không như mong đợi.

Sau khi điều trị thành công

Vẫn cần theo dõi một thời gian, vì nhược thị có thể quay lại ở một số trẻ. Hãy giữ lịch tái khám theo chỉ định thay vì dừng hẳn khi thấy hai mắt đã tương đương.

Bảo vệ mắt còn lại

Với trẻ có một mắt nhìn kém, việc bảo vệ mắt tốt càng quan trọng. Hãy cho con đeo kính bảo hộ khi chơi thể thao có nguy cơ, và dạy con các quy tắc an toàn với vật nhọn.

Nếu phát hiện muộn

Ngay cả khi con đã lớn hơn giai đoạn tối ưu, hãy vẫn đưa đi khám. Bác sĩ sẽ đánh giá xem còn khả năng cải thiện hay không, và quan trọng hơn là bảo đảm mắt tốt được chăm sóc và bảo vệ đúng cách.

Tóm lại

Nhược thị là tình trạng não bỏ qua một mắt, thường do lác, do chênh lệch độ, hoặc do thứ gì đó che khuất tầm nhìn. Trẻ không có biểu hiện gì vì vẫn dùng mắt kia. Điều trị hiệu quả nhất trong những năm đầu, nên khám định kỳ là cách duy nhất phát hiện kịp.

Câu hỏi thường gặp