Nhiều gia đình nhìn thấy mắt con hơi lệch nhưng nghĩ rằng lớn lên sẽ hết, hoặc coi đó chỉ là chuyện hình thức. Nhưng ở trẻ, việc hai mắt không nhìn cùng một hướng ảnh hưởng tới chính cách thị giác phát triển.
Chuyện gì xảy ra trong não
Bình thường hai mắt nhìn về cùng một điểm, và não ghép hai hình ảnh thành một, cho bạn cảm nhận chiều sâu. Khi một mắt lệch hướng, não nhận hai hình khác nhau.
Ở người lớn, điều này gây nhìn đôi. Ở trẻ nhỏ, não linh hoạt hơn nên nó chọn cách bỏ qua tín hiệu từ mắt lệch. Kết quả là trẻ không nhìn đôi, nhưng mắt bị bỏ qua dần yếu đi.
Vì sao thời gian quan trọng
Thị giác phát triển trong những năm đầu đời, và việc điều trị có hiệu quả nhất trong khoảng tuổi đó. Càng phát hiện muộn, khả năng phục hồi cho mắt yếu càng giảm. Đây là lý do câu chờ con lớn lại nguy hiểm.
Các dấu hiệu
- Một mắt lệch vào trong, ra ngoài, lên trên hoặc xuống dưới.
- Lệch thường xuyên hoặc chỉ thỉnh thoảng, ví dụ khi con mệt.
- Con nghiêng đầu hoặc quay mặt để nhìn.
- Con hay nhắm hoặc che một mắt, nhất là khi ra nắng.
- Con khó ước lượng khoảng cách, hay với trượt đồ vật.
- Trong ảnh chụp có đèn, ánh phản chiếu ở hai mắt không đối xứng.
Mẹo cuối rất hữu ích. Hãy xem lại ảnh chụp con có đèn và để ý đốm sáng phản chiếu trên hai mắt.
Với trẻ sơ sinh
Trong những tháng đầu, việc hai mắt chưa phối hợp tốt có thể gặp và thường ổn định dần. Nhưng nếu tình trạng lệch rõ, kéo dài, hoặc bạn thấy lo, hãy đưa con đi khám thay vì chờ. Bác sĩ phân biệt được cái nào là bình thường theo tuổi.
Lác giả
Một số trẻ có sống mũi rộng hoặc nếp da ở góc mắt khiến trông như lác trong khi thực ra hai mắt thẳng hàng. Điều này gặp khá nhiều và thường đỡ dần khi khuôn mặt phát triển. Nhưng chỉ bác sĩ phân biệt được, nên đừng tự kết luận là lác giả rồi bỏ qua.
Khám gồm những gì
Bác sĩ đánh giá độ lệch, kiểm tra thị lực từng mắt, đo độ khúc xạ thường có bước làm liệt điều tiết, và khám bên trong mắt để loại trừ các nguyên nhân khác. Việc tìm nguyên nhân quan trọng vì nó quyết định hướng điều trị.
Các hướng điều trị
- Kính. Với một số dạng lác liên quan tới tật khúc xạ, đeo kính đúng độ có thể cải thiện đáng kể.
- Điều trị nhược thị. Nếu mắt lệch đã yếu, cần làm cho nó hoạt động trở lại trước.
- Bài tập thị giác. Theo chỉ định cho một số dạng.
- Phẫu thuật. Điều chỉnh cơ vận nhãn khi cần.
Không phải cứ lác là mổ. Bác sĩ chọn hướng dựa trên nguyên nhân và tuổi của con.
Về việc bịt mắt
Bịt mắt tốt để buộc não dùng mắt yếu, giúp nó phát triển. Đây là phương pháp có hiệu quả nhưng phải theo đúng chỉ định về thời lượng và thời gian, và phải được theo dõi.
Đừng tự bịt, đừng tự tăng giờ vì nghĩ nhiều hơn thì nhanh hơn, và đừng tự dừng khi thấy con khó chịu. Hãy báo bác sĩ.
Giúp con hợp tác với việc bịt mắt
- Giải thích đơn giản rằng đây là tập cho mắt khoẻ lên.
- Bịt trong lúc con làm việc con thích như xem truyện tranh, chơi xếp hình.
- Dùng miếng dán có hình con thích.
- Làm bảng theo dõi và khen ngợi mỗi ngày con hợp tác.
- Cho anh chị em cùng tham gia để con không thấy mình khác biệt.
- Báo giáo viên để con không bị trêu ở lớp.
Giai đoạn này khó cho cả nhà, nhưng sự đều đặn quyết định kết quả.
Nếu con được chỉ định phẫu thuật
Hãy hỏi rõ mục tiêu của ca mổ, kết quả có thể kỳ vọng, khả năng cần mổ lại, và kế hoạch theo dõi sau đó. Cũng hỏi xem sau mổ con còn cần đeo kính hay tiếp tục điều trị nhược thị không, vì phẫu thuật chỉnh vị trí mắt chứ không tự động cải thiện thị lực.
Đây không chỉ là chuyện thẩm mỹ
Nhiều người nghĩ điều trị lác là để mắt nhìn cho đẹp. Thực tế mục tiêu chính là bảo vệ thị lực và khả năng phối hợp hai mắt. Phần thẩm mỹ là kết quả đi kèm, quan trọng cho tâm lý của trẻ nhưng không phải lý do duy nhất.
Về mặt tâm lý của con
Trẻ bị lác có thể bị trêu chọc và ngại giao tiếp. Hãy nói chuyện với con, với giáo viên, và giúp con hiểu rằng đây là điều đang được chữa. Sự tự tin của con cũng là một phần của kết quả điều trị.
Kiên trì theo lịch
Điều trị lác và nhược thị thường kéo dài và cần tái khám nhiều lần. Bỏ dở giữa chừng là nguyên nhân phổ biến khiến kết quả không như mong đợi. Hãy ghi lịch vào lịch chung của gia đình.
Tóm lại
Lác ở trẻ không tự hết và ảnh hưởng tới sự phát triển thị giác chứ không chỉ tới vẻ ngoài. Hãy đưa con đi khám ngay khi thấy mắt lệch hướng, kể cả khi chỉ thỉnh thoảng. Điều trị có hiệu quả nhất trong một khoảng tuổi, nên chờ đợi là mất đi cơ hội.
Câu hỏi thường gặp
Lác ở trẻ có tự hết không?
Một số trẻ sơ sinh có hiện tượng mắt chưa phối hợp tốt trong những tháng đầu và điều đó có thể tự ổn định. Nhưng lác thật sự thì không tự hết, và việc chờ đợi làm mất thời gian điều trị hiệu quả.
Vì sao lác lại ảnh hưởng tới thị lực?
Vì khi hai mắt nhìn về hai hướng, não nhận hai hình ảnh khác nhau. Để tránh nhìn đôi, não có thể bỏ qua tín hiệu từ mắt lệch, và mắt đó dần yếu đi dù không có tổn thương.
Bịt mắt để làm gì?
Để buộc não sử dụng mắt yếu và giúp nó phát triển. Việc này phải theo chỉ định và theo dõi của bác sĩ, không tự làm và không tự kéo dài.
Có phải cứ lác là mổ không?
Không. Tuỳ nguyên nhân, có trường hợp chỉ cần kính, có trường hợp cần điều trị nhược thị trước, và có trường hợp cần phẫu thuật. Bác sĩ chuyên khoa sẽ đánh giá.